PERDE AÇILMADAN ÖNCE VERİLEN SÖZ

Tiyatro, perde açıldığında başlamaz.

Tiyatro; bir metnin ilk kez okunmasıyla, bir karakterin hayal edilmesiyle, bir yönetmenin “Bu oyun nasıl anlatılmalı?” sorusunu sormasıyla başlar.

Sonra oyuncular gelir.

Oyuncu seçimi yapılır. Karakterler dağıtılır. Dramaturji çalışılır. Metnin altındaki anlamlar aranır. Yönetmen oyunun dünyasını kurmaya başlar. Oyuncu karakterinin içine girmeye çalışırken yönetmen bütün karakterleri aynı hikâyenin içinde tutmaya çalışır.

Çünkü tiyatro, tek tek iyi oyuncuların bir araya gelmesi değildir.

Tiyatro, birbirine güvenen insanların aynı anda aynı hikâyeye inanmasıdır.

Ve bunun gerçekleşebilmesi yetenek kadar, hatta çoğu zaman yetenekten daha fazla, disiplin ister.

Türk tiyatrosunun büyük ustalarından Yıldız Kenter'in tiyatro anlayışı bu noktada çok şey anlatır. Kenter, tiyatroyla ilişkisini “çalışmak” ve “savaşmak” kavramları üzerinden anlatmış; yaşamayı çalışmakla, tiyatroyu ise bir mücadele alanıyla ilişkilendirmiştir. Onun çalışma disiplinini hayatının temel ilkelerinden biri haline getirmesi, tiyatronun yalnızca yetenek değil, sürekli emek isteyen bir meslek olduğunu gösterir.

Belki de prova disiplininin en yalın karşılığı budur:

Yetenek sahneye çıkabilir; ama emek sahnede kalıcı olur.

Özellikle özel tiyatrolarda bu disiplinin anlamı çok daha büyüktür.

Çünkü özel tiyatro çoğu zaman sınırlı bütçelerle, sınırlı zamanlarla ve büyük fedakârlıklarla ayakta durur.

Dekor yetişecektir.

Kostüm bulunacaktır.

Işık tasarlanacaktır.

Müzik hazırlanacaktır.

Aksesuarlar tamamlanacaktır.

Sahne geçişleri çözülecektir.

Mizansenler oturtulacaktır.

Ve bütün bunlar olurken prova devam edecektir.

Bazen dekor yoktur ama oyuncunun dekor varmış gibi oynaması gerekir.

Bazen kostüm henüz hazır değildir ama karakterin hareket biçimi çalışılmalıdır.

Bazen ışık kurulmamıştır ama oyuncu ışığın nerede olduğunu bilerek hareket etmelidir.

Bazen herkes yorulmuştur.

Ama prova devam eder.

İşte tiyatro disiplininin gerçek sınavı tam burada başlar.

Prova saatine uymak yalnızca bir saate uymak değildir.

Başkasının zamanına saygıdır.

Metni bilmek yalnızca repliği ezberlemek değildir.

Partnerine güven vermektir.

Verilen yönetmen notunu uygulamak yalnızca yönetmenin istediğini yapmak değildir.

Ortak hikâyenin bütünlüğünü korumaktır.

Çünkü tiyatro kolektif bir sanattır.

Bir oyuncunun gecikmiş bir girişi başka bir oyuncunun ritmini bozabilir. Unutulan bir aksesuar sahnenin gerçekliğini kırabilir. Çalışılmamış bir geçiş bütün oyunun temposunu düşürebilir.

Tiyatroda kimse tek başına sahnede değildir.

Hepimiz birbirimizin sahnesiyiz.

Genco Erkal'ın tiyatro hayatına bakıldığında da aynı çalışma ahlakının izlerini görmek mümkündür. Erkal, tiyatroyu hayatının merkezine koyduğunu, çalışmayı bir tür spor olarak gördüğünü ve sahne öncesi hazırlığın da oyunun kendisi kadar önemli olduğunu ifade etmiştir. Bir başka söyleşisinde ise yoğun çalışmanın kendisini ayakta tuttuğunu söyleyerek, oyundan önceki hazırlığın ve o hazırlığın yarattığı heyecanın tiyatronun doğasında olduğunu anlatmıştır.

Bu sözler bize önemli bir şeyi hatırlatır:

Sahne yalnızca oynanan yer değildir; hazırlanılan yerdir.

Son provalara gelindiğinde oyun artık yavaş yavaş kendi bedenine kavuşur.

Dekor yerleşir.

Kostümler giyilir.

Işıklar yanar.

Müzik girer.

Aksesuarlar yerlerini bulur.

Mizansenler artık kâğıt üzerindeki işaretler olmaktan çıkar, sahnede yaşamaya başlar.

Dramaturjiyle başlayan yolculuk, oyuncunun bedeniyle, sesiyle ve duygusuyla birleşir.

Yönetmenin katkısı da tam burada görünür hale gelir.

Yönetmen yalnızca “şurada dur”, “buradan gir” diyen kişi değildir. Oyunun bütününü görür. Oyuncuların ayrı ayrı performanslarından daha büyük olan şeyi, yani oyunun kendisini korumaya çalışır.

Bazen bir oyuncudan vazgeçmek zorunda kalır.

Bazen bir sahneyi yeniden kurar.

Bazen haftalarca çalışılmış bir mizanseni değiştirir.

Bazen oyuncunun çok sevdiği bir hareketi oyundan çıkarır.

Çünkü yönetmenin görevi oyuncunun sahnede ne kadar parladığını değil, oyunun ne kadar doğru anlattığını düşünmektir.

Bu nedenle yönetmen ile oyuncu arasındaki ilişki bir mücadele değil, ortak üretim ilişkisidir.

İyi oyuncu yönetmenin her söylediğine sorgulamadan “evet” diyen oyuncu değildir.

İyi oyuncu, verilen notun nedenini anlamaya çalışan; tartışabilen, öneride bulunabilen ama karar verildiğinde o kararı sahnede uygulayabilecek kadar profesyonel olan oyuncudur.

Ve prova tam da bunun için vardır.

Hata yapmak için.

Tekrar etmek için.

Yanlış yolu bulmak için.

Yeniden denemek için.

Oyunun gerçek biçimini bulmak için.

Çünkü prova, başarısızlığın yasak olmadığı tek sahnedir.

İlk oyunda ise artık prova yoktur.

Kulis sessizleşir.

Son kontroller yapılır.

Kostümler giyilir.

Aksesuarlar yerlerine konur.

Oyuncular birbirlerine bakar.

Belki bir oyuncu son kez repliğini tekrar eder.

Bir başkası ellerini ovuşturur.

Bir başkası sessizce sahneyi dinler.

Yönetmen belki kulisin bir köşesinde son kez oyunu zihninden geçirir.

Ve sonra...

Perde açılır.

İşte o an bütün aylar geride kalır.

Dekorun yetişip yetişmediği, kostümün kaç gece uğraşılarak hazırlandığı, kaç kez aynı sahnenin baştan alındığı seyirci için görünmezdir.

Seyirci yalnızca o geceyi görür.

Oyuncu ise bütün o geceleri bedeninde taşır.

İlk replik söylenir.

İlk ışık yanar.

İlk kahkaha duyulur.

Ya da ilk sessizlik çöker salona.

Ve oyuncu anlar:

Artık oyun bizim değil, seyircinindir.

İşte o ilk gece yaşanan heyecan, yalnızca sahneye çıkmanın heyecanı değildir.

O heyecan; aylarca çalışılmış bir hayalin, ilk kez başka insanların karşısında nefes almaya başlamasının heyecanıdır.

Yıldız Kenter'in tiyatroyu yaşamla, çalışmayla ve mücadeleyle birlikte düşünmesi; Genco Erkal'ın tiyatroyu hayatının merkezine koyarak çalışmayı bir yaşam biçimine dönüştürmesi aslında aynı gerçeğin farklı ifadeleridir.

Tiyatroda başarı, perde açıldığında başlamaz.

Başarı; oyuncunun zamanında geldiği provada, ezberlediği replikte, partnerini beklediği anda, yönetmenin verdiği notu tekrar tekrar çalışmasında, dekor kurulurken gösterdiği sabırda ve bütün ekip yorulmuşken “Bir kez daha deneyelim” diyebilmesinde başlar.

Bu nedenle prova disiplini bir kural değildir.

Bir ceza değildir.

Bir yönetmenin kaprisi hiç değildir.

Prova disiplini, sahneye duyulan saygıdır.

Oyuna duyulan saygıdır.

Partnerine duyulan saygıdır.

Yönetmene ve bütün teknik ekibe duyulan saygıdır.

Ve en önemlisi, seyirciye duyulan saygıdır.

Çünkü seyirci, o akşam yalnızca bir oyun izlemeye gelmez.

Bizim aylarca kurduğumuz dünyaya birkaç saatliğine inanmak için gelir.

Bizden istediği aslında çok basittir:

Ona inanmaya değer bir dünya kurmak.

Bunun bedeli ise prova salonunda ödenir.

Çünkü tiyatroda alkışın sesi salonda duyulur ama o alkışın bedeli kuliste, prova salonunda, boş sahnede ve bazen kimsenin görmediği gecelerde ödenmiştir.

Ve sonunda...

Perde açılır.

Işık yanar.

İlk replik söylenir.

Oyuncu nefes alır.

Seyirci susar.

Ve tiyatro yeniden doğar.

Çünkü sahnedeki ilk nefes, aslında aylar önce provada alınmıştır.

Gökhan Yetiş