Herkes Oyuncu Olabilir mi?

Herkes oyuncu olabilir mi?

Hayır.

Peki herkes oyunculuk bölümünden mezun olabilir mi?

Artık neredeyse evet.

Eskiden, yani buralar dutlukken, konservatuvara girmek öyle her babayiğidin harcı değildi. Onlarca, yüzlerce genç sınava girer, içlerinden ancak birkaçı o kapıdan geçebilirdi. Yetenek aranırdı, hem de öyle diplomayla, parayla, tanıdıkla ölçülemeyecek türden bir yetenek.

Hatta o yıllarda şöyle bir söz dolaşırdı:

“Herkes tıbbı, ODTÜ'yü kazanabilir ama konservatuvarı kazanamaz.”

Biraz abartılıydı elbette ama anlatılmak istenen belliydi. Oyunculuk başka bir şeydi. İnsanın içinde olması gereken, eğitimle gelişen ama yalnızca eğitimle var edilemeyen bir şey.

Şimdi işler değişti.

Konservatuvarlar, güzel sanatlar fakülteleri, özel üniversiteler, burslu bölümler, yarı burslu bölümler, çeyrek burslu bölümler…

Tam bursu anlıyorum.

Peki yarı burs ne?

Yarı yetenekliler için mi?

Çeyrek burslu olanlar biraz daha mı az yetenekli?

Yani jüri karşısına çıkıyorsunuz, hocalar bakıyor:

“Evladım, sende biraz oyunculuk var ama tamamı yok. Biz seni yüzde elli yetenekli bulduk. Buyur, yarı burslu oku.”

Çeyrek bursluya ne diyorlar acaba?

“Sende oyunculuk ışığı var ama elektrikler sık sık kesiliyor. Yüzde yirmi beş burs verelim, gerisini ailen tamamlasın.”

Şaka bir yana, burs oranlarının yetenekle değil, üniversitelerin ekonomik ve akademik koşullarıyla ilgili olduğunu biliyorum. Ama işin geldiği noktaya bakınca insanın aklına bunlar da gelmiyor değil.

Türkiye'de oyunculuk eğitimi veren bölüm sayısı giderek arttı. Diyelim ki her yıl bu bölümlerden 300-400 genç mezun oluyor. Hadi insaflı davranalım, 200 diyelim.

Peki bu 200 genç nereye gidecek?

Türkiye'de her yıl yüzlerce yeni oyuncuya kapısını açacak kadar tiyatro var mı?

Yok.

O zaman ne olacak?

Bir kısmı arkadaşlarıyla tiyatro topluluğu kuracak. Bir kısmı ailesinden para bulup küçük bir sahne açacak. Parası olmayanlar bir bodrum katında, bir kafede, bir apartman boşluğunda tiyatro yapmaya çalışacak.

Kimileri gerçekten çok iyi işler çıkaracak. Kimileri de seyircinin karşısına çıkmayı oyunculuk sanacak.

Bir başka grup televizyon dizilerinin, sinema filmlerinin peşine düşecek. Ajanslara fotoğraf bırakacak, deneme çekimlerine katılacak, bekleyecek, yine bekleyecek.

Bazıları da kendilerini menajer diye tanıtan birtakım açıkgözlere para kaptıracak.

“Size çok güzel bir rol bulduk. Önce kayıt ücretini yatırın.”

Rol ne?

Bekleyen üçüncü adam.

Konuşması var mı?

Yok.

Ama çok önemli bir rol. Başrol oyuncusunun arkasından geçiyor.

Üstelik iki defa!

Aslında bu yalnızca oyuncuların sorunu değil. Eczacılar da benzer bir durumla karşı karşıya. Her mezun eczane açamıyor. Açanlar ise neredeyse yan yana dizilmiş eczaneler arasında ayakta kalmaya çalışıyor.

Ama eczacının hiç değilse ilaç sektöründe, araştırmada, farklı alanlarda çalışma ihtimali var.

Oyuncu ne yapsın?

“Arkadaşlar, hadi bir çocuk oyunu yapalım!”

Neden çocuk oyunu?

Çünkü dekor az, oyuncu az, masraf az.

Peki çocuk tiyatrosu konusunda birikiminiz var mı?

O da ne?

Çocukları güldürürüz, olur biter!

Oysa çocuk tiyatrosu, belki de tiyatronun en ciddi, en fazla sorumluluk isteyen alanlarından biri. Ama gelin görün ki bazılarının gözünde yalnızca kolay para kazanılacak bir kapı.

Neyse…

Aslında benim anlatmak istediğim bunlar da değil.

Asıl mesele seyirci!

Geçen gün bir arkadaşıma çok sevdiğim bir tiyatro oyununu izletmek istedim.

Bilet fiyatına baktım.

2.500 TL.

Önce bir yanlışlık olduğunu düşündüm. Acaba bu fiyata oyundan sonra oyuncularla yemek mi yeniyor? Yoksa dekorun bir parçasını eve mi götürüyoruz?

Hayır.

Sadece bilet.

Peki o oyun bu parayı hak ediyor mu?

Kesinlikle evet.

Müthiş bir emek, olağanüstü bir sahne disiplini, çok özel bir dekor, başarılı oyunculuklar…

Seyircisine gerçekten tiyatro izlediğini hissettiren bir yapım.

Peki dört kişilik, asgari ücretle geçinen bir aile bu oyuna gidebilir mi?

Dört kişilik bilet 10.000 TL.

Yanına birer su alsalar aile bütçesinin sanatla imtihanı başlayacak.

Bir üniversite öğrencisi gidebilir mi?

Bırakın tiyatroyu, çocuk zaten ay sonunu nasıl getireceğini düşünüyor.

Şimdi soruyorum:

O tiyatro ekibi haklı mı?

Evet.

Bilet fiyatını karşılayamayan seyirci haklı mı?

O da evet.

Peki kim haksız?

İşte orası biraz karışık.

Çünkü tiyatro yapmak pahalı. Hem de çok pahalı.

Oyuncular, teknik ekip, dekor, kostüm, ışık, ses, prova giderleri, ulaşım, tanıtım, salon kirası…

Daha perde açılmadan bir servet harcanıyor.

Üstelik o perde açıldığında salonun dolacağının da garantisi yok.

Bir de işin başka tarafı var.

İyi tiyatroyu izlemek isteyen ama yüksek bilet fiyatlarını karşılayamayan seyirci, daha uygun fiyatlı oyunlara yöneliyor.

Karşısına ne çıkıyor?

Muhteşem bir afiş!

Yapay zekâ marifetiyle hazırlanmış, Hollywood filmlerine taş çıkartacak bir görsel.

Afişte sisler, gölgeler, dramatik bakışlar, olağanüstü ışıklar…

Sanırsınız Broadway prodüksiyonu.

Seyirci heyecanla biletini alıyor.

Perde açılıyor.

Dekor iki sandalye, bir masa.

Bu arada iki sandalye ve bir masayla şaheser yaratılabilir. Tiyatro tarihi bunun örnekleriyle dolu.

Ama mesele sandalyede değil, üzerinde oturanda.

Oyunculuk yok, dramaturji yok, metin deseniz belli ki son provada tamamlanmış.

Afişteki oyuncuyla sahnedeki oyuncu arasında dağlar kadar fark var.

Seyirci oyundan çıkıyor.

“Ben tiyatroyu sevmiyorum galiba.” diyor.

Hayır sevgili seyirci.

Sen tiyatroyu sevmiyor değilsin.

Sen kötü bir oyun izledin.

Ama bunu nereden bileceksin?

Hayatında ilk kez tiyatroya gelen birinin, izlediği şeyin tiyatronun kendisi değil, yalnızca kötü bir örneği olduğunu anlamasını nasıl bekleyebiliriz?

İşte beni asıl korkutan da bu.

Kötü tiyatro yalnızca kötü bir oyun değildir. Bazen gelecekteki iyi bir seyirciyi de kaybetmektir.

Elbette küçük bütçeli her oyun kötü değildir. Hatta kimi zaman küçücük sahnelerde, büyük prodüksiyonların başaramadığı mucizeler yaratılır.

Ama tiyatro yapma hevesiyle tiyatro yapabilme becerisini birbirine karıştırmamak gerekir.

Çünkü sahneye çıkmak başka, sahnede var olmak başka şeydir.

Peki bu işin çaresi yok mu?

Var.

Ama yok.

Nasıl yani?

Yıllardır söylüyoruz.

Tiyatrolardan vergi alınmasın ya da vergi yükleri ciddi biçimde hafifletilsin.

Tiyatro salonları desteklensin.

Salon kiraları makul seviyelere çekilsin.

Genç tiyatro topluluklarına prova ve gösteri alanları sağlansın.

Özel tiyatrolar yalnızca kendi bilet gelirleriyle hayatta kalmaya mahkûm edilmesin.

Bunları söylemek kolay.

Yapmak mı?

İşte orada perde kapanıyor.

Salon kiraları astronomik.

Salon sahiplerine kızıyorsunuz ama onların da giderleri, kiraları, personeli, vergileri var.

Tiyatro topluluğu salon sahibine kızıyor.

Salon sahibi mülk sahibine kızıyor.

Mülk sahibi ekonomiye kızıyor.

Seyirci bilet fiyatına kızıyor.

Oyuncu boş koltuklara kızıyor.

Sonunda herkes birbirine kızıyor ama kimse perdeyi kapatmak istemiyor.

Çünkü tiyatro biraz da böyle bir delilik.

Para kazanamadığınız hâlde devam ettiğiniz, yorulduğunuz hâlde vazgeçemediğiniz, bazen seyirciden çok oyuncunun bulunduğu salonda bile bütün kalbinizle oynamaya çalıştığınız bir delilik.

Bir yandan da mevcut salonlar kapanıyor. Yeni sahneler açmak zorlaşıyor. Küçük tiyatrolar ayakta kalabilmek için neredeyse cambazlık yapıyor.

Hem de güvenlik ağı olmadan.

Bir ülkenin tiyatrosunu yalnızca büyük ve köklü kurumlarıyla değerlendiremezsiniz. Devlet Tiyatroları, Şehir Tiyatroları elbette çok değerli. Ama özel tiyatrolar da bu sanatın can damarlarından biridir.

Onlar yaşayamazsa tiyatronun çeşitliliği azalır.

Çeşitlilik azalırsa seyircinin seçeneği azalır.

Seyirci azalırsa tiyatro daha da pahalı hâle gelir.

Tiyatro pahalılaştıkça seyirci daha da azalır.

Alın size içinden çıkılmaz bir oyun.

Üstelik tek perdelik de değil.

Yıllardır oynanıyor.

Finali de bir türlü gelmiyor.

Ve biz hâlâ her yıl yeni oyuncular mezun ediyoruz.

Diplomalar veriyoruz.

Alkışlıyoruz.

“Sanat hayatınızda başarılar!” diyoruz.

Sonra o gençleri, kapısında iş ilanı olmayan bir mesleğin ortasına bırakıyoruz.

Onlar da bir gün sahneye çıkabilmek için uğraşıyor.

Kimi başarıyor.

Kimi vazgeçiyor.

Kimi de vazgeçemediği için başka işlerde çalışıp geceleri tiyatro yapıyor.

Şimdi dönelim en baştaki soruya.

Herkes oyuncu olabilir mi?

Hayır.

Herkes oyunculuk bölümünden mezun olabilir mi?

Görünen o ki giderek daha fazla insan olabilir.

Peki herkes tiyatro yapmalı mı?

İsteyen elbette yapmalı. Ama tiyatro yapmanın yalnızca sahneye çıkmaktan ibaret olmadığını da bilmeli.

Asıl soru şu:

Biz bu kadar oyuncu yetiştirirken, onları izleyecek seyirciyi ve oynayacakları sahneleri neden aynı hızla yetiştiremiyoruz?

Sanatın lüks, sanatçının işsiz, seyircinin parasız olduğu bir düzende tiyatronun ayakta kalmasını bekliyoruz.

Sonra da şaşırıyoruz.

Salonlar neden boş?

Biletler neden pahalı?

Oyuncular neden işsiz?

Özel tiyatrolar neden kapanıyor?

Sorular çok.

Cevaplar da aslında belli.

Ama cevapları uygulayacak olanlar galiba başka bir oyun izliyor.

Hem de en ön sıradan.

Üstelik davetiyeyle.

Neyse…

Bu ekonomik koşullarda, salonların birer birer kapandığı, seyircinin bilet almakla mutfak alışverişi yapmak arasında kaldığı günlerde daha fazla konuşmayayım.

Sonra birileri çıkar, “Sanata yeterince destek veriyoruz.” der.

Ben de inanmış gibi yaparım.

Sonuçta ben de oyuncuyum.

Tamam.

Susuyorum.

Ama perde kapanmadı.

Kaan Erkam / Magazinname.com